Carhistory.gr Logo
  » auto stories » ΙΣΤΟΡΙΑ » Οι απαρχές της χαρτογραφίας
Οι απαρχές της χαρτογραφίας
ΙΣΤΟΡΙΑ

Κύλησε πολύ νερό στο αυλάκι της επιστήμης, αλλά και της φιλοσοφίας, ώσπου να φθάσουμε μέσω της εξέλιξης της τεχνολογίας στη σημερινή δορυφορική μας ευμάρεια και στη γνώση των δεδομένων του δρόμου. Ας δούμε, με λίγα λόγια, πώς ξεκίνησαν όλα...

«Η Γη είναι επίπεδη με σχήμα κυκλικού δίσκου. Γύρω από αυτόν τον δίσκο τρέχουν ήρεμα τα βαθειά νερά ενός ποταμού που, διαγράφοντας κύκλο γύρω από τη Γη, ξαναγυρίζουν συνεχώς στον εαυτό τους. Ο ποταμός αυτός είναι ο Ωκεανός κι όλα τα νερά που υπάρχουν στη Γη έχουν την αρχή τους σε αυτόν».

Αυτήν την εικόνα για τον τότε γνωστό κόσμο μας δίνουν οι διαχρονικοί στίχοι της «Ιλιάδας» του Ομήρου, αποδεικνύοντας παράλληλα πως οι προβληματισμοί για την μορφή που εκείνος είχε υπήρχαν στην Ελλάδα από τα αρχαϊκά χρόνια. Ο μεγάλος ποιητής στα Έπη του παραθέτει πλήθος γεωγραφικών πληροφοριών και στοιχείων, που σχεδόν επαληθεύονται στην περιοχή του Αιγαίου πελάγους, ενώ κάποιεςαπό αυτές διαψεύδονται σταδιακά όσο οι ήρωές του απομακρύνονται από τον Ελλαδικό χώρο. Το πιθανότερο είναι πως ο Όμηρος, τον οποίο ο Στράβων εκτιμούσε απεριόριστα θεωρώντας τον «πατέρα της γεωγραφίας», κατέγραφε με την ποίησή του τις γνώσεις των Ιώνων. Εκείνοι θεωρούνταν πως έδωσαν πραγματική ώθηση στην επιστήμη αυτή, ωστόσο πριν από αυτούς την εισαγωγή στο θέμα είχαν κάνει οι Μεσοποτάμιοι λαοί, κυρίως οι Βαβυλώνιοι και οι Ασσύριοι. Ψάχνοντας για τις ρίζες της γεωγραφίας και της «παρακείμενής» της χαρτογραφίας είμαστε υποχρεωμένοι να σταθούμε στην φιλοσοφία και τα δεδομένα που εκείνη έθεσε, έστω και αυστηρά θεωρητικά και χωρίς δυνατότητες περαιτέρω αποδείξεων στην πράξη: Για την «στρογγυλότητα» της Γης μιλούσε ο Πυθαγόρας ο Σάμιος το 530 π.Χ., μαζί του συμφωνούσε κι ο μαθητής του Παρμενίδης από την Ελέα. Υστερότερα ο Δημόκριτος αντιμετώπιζε με κριτικό πνεύμα την «κυκλικότητα» του πλανήτη μας κι υποστήριζε περισσότερο πως εκείνος είχε ελλειπτικό σχήμα. Όπως κάθε επιστήμη σε αυτόν τον κόσμο, έτσι και η «γνώση της οικουμένης», γεννήθηκε από φιλοσοφικά ερωτήματα κι ανησυχίες. Ο αποικισμός του 8ου π.Χ. αιώνα, από τις Ελληνικές πόλεις προς όλα τα παράλια της Μεσογείου, αύξησε κατά πολύ τις γνώσεις των προγόνων μας γύρω από την περιβάλλουσα αυτούς ευρύτερη θάλασσα και τα παράλιά της. Αυτό σίγουρα έδωσε το σύνθημα για να καταγραφούν όλα τα ενδιαφέροντα στοιχεία, τα τόσο χρήσιμα για τον ασφαλή περίπλου των ακτών όλων όσων τους ακολουθούσαν τα επόμενα χρόνια.

Οι πρώτοι χαρτογράφοι

Ο περίφημος ιστορικός και γεωγράφος Στράβων αναφέρει ως πρώτο χαρτογράφο τον Αναξίμανδρο τον Μιλήσιο, μαθητή του συντοπίτη του Θαλή, που υπήρξε ένας από τους Επτά Σοφούς της αρχαιότητας. Ο Αναξίμανδρος ήταν ο πρώτος στον Ελλαδικό χώρο που σχεδίασε και παρουσίασε τον χάρτη της Γης κι όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο μεγάλος γεωγράφος «πρώτος ετόλμησε την οικουμένη εν πίνακι γράψαι». Σύμφωνα με εκτιμήσεις των μελετητών αυτό υπολογίζεται πως έγινε γύρω στο 550 π.Χ. Ο Αναξίμανδρος έγραψε πολλά συγγράμματα, από τα οποία ευτυχώς διασώζονται στις μέρες μαςεκτεταμένα τμήματα, που μεταξύ άλλων διανθίζονται και με πλήθος αστρονομικών και φιλοσοφικών προβληματισμών. Το παράδειγμά του ακολούθησε ο Εκαταίος ο Μιλήσιος, μαθητής του Αναξίμανδρου, που έγραψε και δύο βιβλία με τον τίτλο «Γης περίοδος» για να επεξηγήσει το πόνημά του. Το ένα από αυτά ήταν αφιερωμένο στην Ευρώπη και το άλλο στην Ασία, καθώς αυτές οι δύο ήπειροι ήταν τότε οι μόνες γνωστές στον αρχαίο κόσμο. Ο Αναξίμανδρος, που για τον Ερατοσθένη τον Κυρηναίο θεωρείται «ο πραγματικός αρχηγός της επιστημονικής γεωγραφίας», πίστευε πως η Γη είναι ένας κυλινδρικός κόσμος με διάμετρο τριπλάσια από το ύψος του και αιωρούμενος στο κέντρο του Σύμπαντος. Οι χάρτες των δύο αυτών πρωτοπόρων δεν μπορούσαν βέβαια να διασωθούν, όμως σε ιωνικά νομίσματα του 4ου π.Χ. αιώνα που βρέθηκαν διατηρούνται ανάγλυφες περιγραφές της ενδοχώρας της Εφέσου, που αναπαριστούν μια έκταση 90 περίπου τετραγωνικών μιλίων. Από αυτά μπορούμε να διαμορφώσουμε μια γνώμη για το ποιά ήταν η μορφή των χαρτών που χρησιμοποιούσαν οι Ίωνες γεωγράφοι. Σοβαρός είναι ο ρόλος που έπαιξε στο ζήτημα της χαρτογραφίας κι ο «πατέρας της Ιστορίας», ο πολυταξιδεμένος Ηρόδοτος, που πίστευε πως η Γη ήταν επιμήκης κι έγραφε: «Εγώ γελώ με όλους εκείνους που σχεδίασαν χάρτες της Γης, που κανένας τους δεν κατάφερε να εξηγήσει τα πράγματα λογικά: Όλοι τους βάζουν έναν Ωκεανό να ρέει γύρω από τη Γη, που την θέλουν κυκλοτερή σαν να έγινε σε τόρνο και παριστούν την Ασία ίση με την Ευρώπη». Οι πρώτοι γεωγράφοι και χαρτογράφοι πίστευαν στην εποχή τους πως η Γη είχε σφαιρικό σχήμα κι αιώνες αργότερα ήταν εκείνοι που ακράδαντα δικαιώθηκαν.

Η οικουμενική θέωρηση του κόσμου

Η «περιγραφική» γεωγραφία στο τέλος του 5ου αιώνα π.Χ. και στις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ. οφείλει πολλά στον Συρακούσιο Αντίοχο, στον μεγάλο ιστορικό Θουκυδίδη, στον στρατηγό Ξενοφώντα και στον Κτησία: Oι δύο πρώτοι πρόσφεραν τις γνώσεις τους στους Έλληνες περί της Ιταλίας και της Σικελίας, ενώ οι δύο δεύτεροι μετέδωσαν τις εμπειρίες τους από την Περσία και τις Ινδίες. Από την περίοδο εκείνη έφτασε επίσης ως εμάς, ως διακεκριμένου χαρτογράφου-γεωγράφου, και το όνομα του Λέσβιου Ελλάνικου. Λίγο μεταγενέστερος, όμως περισσότερο σημαντικός, φαίνεται πως ήταν ο Εύδοξος ο Κνίδιος που πίστευε πως «το μήκος της οικουμένης είναι διπλούν του πλάτους»και ήταν πολυμαθής στα ζητήματα των ζωνών της Γης. Στο δεύτερο μισό του 4ου αιώνα π.Χ. τοποθετείται και το θρυλικό ταξίδι του Πυθέα του Μασσαλιώτη βορειότερα της Αγγλίας (ίσως στην Ισλανδία ή στα νησιά Σχέτλαντ). Αν και υπάρχουν αντίθετες απόψεις των αρχαίων γι αυτόν –ο Ερατοσθένης τον θεωρούσε μεγάλο γεωγράφο, ενώ ο Πολύβιος και ο Στράβων ψεύτη- το σίγουρο είναι πως στα βόρεια πλάτη που ενδεχόμενα βρέθηκε μπόρεσε να εξακριβώσει την επιμήκυνση των ημερών. Στα χρόνια του Αριστοτέλη η ύπαρξη και χρήση χαρτώνείναι γενικευμένη, με ισχυρότερο επιχείρημα το γεγονός πως αναφέρονται μαθητές του να κληροδοτούν στην σχολή του τους γεωγραφικούς τους χάρτες. Την εποχή εκείνη οι χάρτες είχαν κυκλικό σχήμα και ήταν επίπεδοι, καμωμένοι σε ξύλο ή σε χαλκό, με την Ελλάδα στο μέσο και τους Δελφούς στο κέντρο τους. Η εκστρατεία του Μ. Αλέξανδρου στην Ασία έδωσε μία ακόμη ώθηση στην χαρτογραφία με τον περίπλου του Περσικού κόλπου από τον Νέαρχο, αλλά και με τους «βηματιστές» που μετρούσαν τις αποστάσεις που επιμελώς κατέγραφε ο γεωγράφος Ευμένης. Επιφανής χαρτογράφος του 3ου αιώνα π.Χ. θεωρείται και ο Λαέρτιος, αγνώστων σήμερα λοιπών στοιχείων.

Η απεικόνιση γίνεται επιστημονική

Στις αρχές της Ελληνιστικής περιόδου η χαρτογραφία έκανε βήματα μπροστά με περισσότερα πλέον δεδομένα, ενώ απέκτησε και καινοτόμους εκπροσώπους. Ο πρώτος που ξεχώριζε από την εποχή εκείνη είναι ο Δικαίαρχος από την Μεσσήνη της Σικελίας, μαθητής του Αριστοτέλη, ο οποίος ήταν ο πρώτος λιμενογράφος-χαρτογράφος που τοποθέτησε σε χάρτη δύο γραμμές διαχωριστικές, ανάλογες με τον σημερινό παράλληλο και τον μεσημβρινό, που διασταυρώνονταν τότε στην Ρόδο της Δωδεκανήσου. Ένας δεύτερος εκπρόσωπος της επιστημονικής γεωγραφίας-χαρτογραφίας, ίσως σημαντικότερος από τον πρώτο, ήταν ο Ερατοσθένης ο Κυρηναίος (276π.Χ.-196 π.Χ.). Πέρα από τα τρία βιβλία που έγραψε (φυσική και μαθηματική γεωγραφία, χωρογραφία) κατάφερε να υπολογίσει την περίμετρο της Γης με μικρή διαφορά από την αυθεντική, επιστρατεύοντας και την αστρονομία για τις γεωγραφικές του παρατηρήσεις. Χώρισε τον ισημερινό σε 60 τμήματα δικής του επινόησης, καθώς και την γήινη σφαίρα σε δύο ημισφαίρια. Ύστερα χάραξε πάνω στη σφαίρα αυτή 7 μεσημβρινούς και 8 παράλληλους κύκλους. Με την γραμμή της Ρόδου, που ήταν παράλληλη προς τον Ισημερινό, ο Ερατοσθένης διαιρούσε σε δύο τμήματα την οικουμένη, στο νότιο και στο βόρειο. Λίγο πριν η Μεσόγειος θάλασσα και οι περί αυτήν χώρες μετατραπούν σε έδαφος της Ρωμαικής επικράτειας, η χαρτογραφία και η γεωγραφία είχαν ακολουθήσει συγκεκριμένους εξελικτικούς δρόμους, προσπαθώντας παράλληλα να απαντήσουν και στα προαιώνια ερωτήματα περί κοσμολογίας. Αυτό ακριβώς έλεγε -συμβουλεύοντας τους νεώτερους που ήθελαν να αφιερωθούν στην έρευνα- και ο πολυγραφότατος Στράβων: «η τέχνη αυτή απαιτεί φιλοσοφία και πολυμάθεια, προκειμένου αυτός που την υπηρετεί να είναι ένας αληθινός γεωγράφος».

 

η γωνιά της ιστορίας

Κείμενο: Σπύρος Χατήρας

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Στράβωνος «Γεωγραφικά», Charles Kahn «Αναξίμανδρος και οι απαρχές της Ελληνικής Κοσμολογίας», Γιώργου Μαρκογιάννη «Χαρτογραφία και χαρακτικά του Ελλαδικού χώρου», «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους», Ομήρου «Οδύσσεια».